Erteleme hastalığı nedir, nasıl geçer?

Erteleme hastalığı nedir?

"Erteleme hastalığı", yapılması gereken işleri sürekli sonraya bırakma alışkanlığına gündelik dilde verilen addır. Literatürdeki adı prokrastinasyondur. Ama adındaki "hastalık" kelimesi yanıltmasın: Bu bir hastalık değil, neredeyse herkesin bir dönem yaşadığı, bazılarında ise yerleşik hâle gelen bir alışkanlıktır.

Ertelemenin tipik hâli şöyledir:

• Bir iş vardır: tez bölümü, vergi beyannamesi, bir e-posta, diş randevusu, mutfaktaki dolap.
• Ona başlamak gerektiğini bilirsin, hatta başlamazsan sonucun kötü olacağını da bilirsin.
• Yine de başka bir şey yaparsın: telefona bakarsın, odayı toplarsın, "önce bir çay koyayım" dersin.
• İş son ana kalır, panikle yapılır ya da hiç yapılmaz.
• Sonra kendine kızarsın ve "bir dahakine erkenden başlayacağım" dersin.

Bu son cümle çok önemli, çünkü döngü tam burada yeniden başlar. Erteleme bir kere olan bir şey değil, tekrar eden bir döngüdür.

Tembellik mi, erteleme mi?

Erteleyenlere en sık söylenen şey "tembellik bu" olur. Oysa ikisi çok farklıdır.

Tembel biri işi umursamaz; yapmadığı için de pek rahatsız olmaz.

Erteleyen biri ise işi çok umursar. Yapmadığı her saat kafasının bir köşesinde durur, keyif aldığı şeyleri bile gölgeler. Dizi izlerken aklı teslim tarihindedir, arkadaşlarıyla otururken "aslında şu an çalışıyor olmam lazım" diye düşünür.

Yani erteleme çoğu zaman tembellikten değil, fazla önemsemekten gelir. "Mükemmel yapamayacaksam hiç başlamayayım", "ya beceremezsem", "o kadar büyük ki nereden başlayacağımı bilmiyorum." Bu cümleleri tanıyorsan, mesele irade değil, işin sende uyandırdığı duygudur.

Kendine "tembelim" demek de işe yaramaz; aksine erteleyeceğin bir şey daha ekler: kendine kızmak. Yerine "bu iş bende ne hissettiriyor?" diye sormak çok daha fazla şey söyler.

Neden erteliyoruz? İşten değil, duygudan kaçmak

Ertelediğimiz şey aslında iş değil, işin bize hissettirdiğidir. Bir dosyayı açmak sıkıntı, belirsizlik ya da başarısızlık korkusu getiriyorsa, beynin en kısa yoldan o duygudan kaçmak ister. Telefonu almak, bulaşık yıkamak, "biraz araştırayım" demek o anda rahatlatır.

En sık görülen sebepler:

• İş çok büyük görünüyor. "Tezi yazmak" bir dağ gibi; nereden tutacağını bilemiyorsun.
• Belirsiz. Ne yapılacağı tam belli değil; ilk adım net olmadığı için hiç adım atılmıyor.
• Mükemmeliyetçilik. "İyi olmayacaksa hiç başlamayayım."
• Başarısızlık ya da yargılanma korkusu. İşi teslim edince birinin onu değerlendireceğini bilmek.
• Sıkıcılık. Fatura, form, evrak; içinde hiçbir keyif yok.
• Yorgunluk. Gün sonunda başlamak için gerekli enerji kalmamış.

Burada kritik nokta şu: Ertelemek o an gerçekten iyi gelir. Rahatlama hemen gelir, bedeli ise sonra. Beyin de bu yüzden aynı yolu tekrar tekrar seçer. Bir şey "önce iyice düşüneyim" diye erteleniyorsa, aşırı düşünme de işin içinde olabilir.

Kendi erteleme döngünü bulmak için 4 soru

Erteleme herkeste aynı çalışmaz. Senin döngünü görmek için son ertelediğin işi düşün ve şu dört soruyu yaz:

1. Tetikleyen an ne? İşe başlamak üzereyken ne oldu? Dosyayı açtın, bilgisayarın başına oturdun, yöneticin "hallettin mi" diye sordu.
2. İçinden hangi cümle geçti? "Şimdi kafam yerinde değil", "önce şunu bitireyim", "zaten yetişmez."
3. Ne yaptın? Instagram, mutfak, temizlik, uyumak, başka bir küçük iş.
4. Sonra ne oldu? Kısa bir rahatlama mı, ardından suçluluk mu, son gece panik mi?

Birkaç farklı iş için bu soruları cevapladığında genelde aynı cümlenin tekrar ettiğini görürsün. Örneğin "kafam hazır olunca başlarım" cümlesi hem tezde, hem spor salonunda, hem de annenle yapman gereken o konuşmada karşına çıkıyor olabilir. Aynı sıranın hayatının farklı yerlerinde nasıl tekrar ettiğini neden hep aynı şeyleri yaşıyorum sayfasında daha ayrıntılı anlattık.

Erteleme nasıl geçer? Bugün deneyebileceğin 7 adım

Ertelemeyi bir anda bırakamazsın, ama bugün tek bir işte farklı bir şey deneyebilirsin:

1. 5 dakika kuralı. Kendine "sadece 5 dakika çalışacağım, sonra bırakabilirim" de. Başlamak işin en zor kısmıdır; 5 dakika çoğu zaman 25'e dönüşür.
2. İlk adımı fiziksel yap. "Raporu yazmak" değil, "dosyayı açıp başlığı yazmak". Ne kadar küçük ve somutsa o kadar kolay.
3. Kötü bir ilk taslağa izin ver. İlk versiyonun kötü olması gerekiyor. Düzeltilecek bir şey, boş sayfadan her zaman kolaydır.
4. Telefonu başka odaya koy. Erteleme çoğu zaman tek bir dokunuşla başlar; o dokunuşu zorlaştır.
5. Bir saat ve yer belirle. "Bu hafta bakarım" değil, "salı 19.00'da mutfak masasında."
6. Birinin yanında çalış. Bir arkadaşınla kafede ya da kütüphanede buluşun, ikiniz de kendi işinizi yapın. Yanında biri olması başlamayı kolaylaştırır.
7. Bitirmeyi değil, başlamayı ödüllendir. Beş dakika çalıştıysan bu bir başarıdır. Kendine "yine geç kaldım" demek yerine "başladım" de.

Bu adımlardan birini bugün tek bir işte dene. Hangisinin sende işe yaradığını görmek, genel tavsiyelerden çok daha değerlidir.

Ertelediğin şey bir konuşmaysa

Erteleme sadece işlerde olmaz. Belki de en çok ertelediğimiz şeyler konuşmalardır: ev arkadaşına bulaşık meselesini söylemek, babana bu bayram gelemeyeceğini açıklamak, sevgiline bir şeyin seni kırdığını anlatmak, yöneticinden zam istemek.

Bir konuşma ertelendikçe büyür. İlk gün tek bir cümle olan şey, bir ay sonra birikmiş kırgınlıklar listesine dönüşür. Sonunda ya hiç söylenmez ya da en kötü anda, bağırarak söylenir.

Konuşma ertelemenin döngüsü de işlerdekine benzer: Söyleme fırsatı gelir, içinden "şimdi sırası değil, ortam bozulmasın" geçer, susarsın, akşam kafanda o konuşmayı yüz kere yaparsın. Bir sonraki fırsatta yine aynı şey olur.

Burada da küçük adım işe yarar. Bütün konuşmayı değil, sadece ilk cümleyi hazırla ve bir zaman belirle: "Cumartesi kahvaltıdan sonra, 'bir şey konuşabilir miyiz' diyeceğim." İlk cümle söylendiğinde gerisi çoğu zaman kendiliğinden gelir. Bu tür konuşmalarda en çok zorlandığın şey "hayır" demekse, hayır diyememek sayfasına da göz atabilirsin.

Öğrenciler ve evden çalışanlar için

Erteleme bazı dönemlerde daha çok yaşanır. YKS ya da KPSS hazırlığı, tez ve proje dönemleri, evden çalışmaya geçiş bunların başında gelir; çünkü bu dönemlerde kimse sana "şimdi başla" demez, zamanı tamamen sen yönetirsin.

Sınava hazırlanıyorsan: Günü "8 saat çalışacağım" diye değil, küçük bloklarla planla: 40 dakika çalışma, 10 dakika ara. Masaya oturduğunda ilk yapacağın şeyi bir gece önceden yaz, sabah karar vermekle zaman kaybetme.

Tez ya da uzun bir proje yazıyorsan: "Bölümü bitirmek" yerine "bugün 300 kelime" gibi ölçülebilir hedefler koy. Kaynak okumak bazen bir erteleme şeklidir; okumayı bir saatle sınırla, sonra yazmaya geç.

Evden çalışıyorsan: Çalışma ve dinlenme alanını ayır, mümkünse yatağında çalışma. Gün başında ve gün sonunda küçük bir ritüel koy, örneğin sabah kısa bir yürüyüş ve akşam bilgisayarı kapatıp masayı toplamak.

Erteleme uzun süredir hayatının her alanına yayıldıysa, çocukluğundan beri sürüyorsa ya da altında haftalardır süren bir isteksizlik varsa, bir doktora ya da ruh sağlığı uzmanına danışmak iyi olur. Uzun süren bir yorgunluk varsa tükenmişlik sendromu sayfasına da göz atabilirsin.

Seramel ertelemede nasıl yardımcı olur?

Seramel sana bir verimlilik planı yazmaz. Bugün ertelediğin tek bir işi ve o anı konuşursunuz: Bilgisayarı açtığında ne oldu, içinden ne geçti, sonra ne yaptın?

Benzer anlar farklı günlerde, farklı işlerde tekrar edince, bunu senin kelimelerinle adlandırır: "Belirsiz bir işe başlamam gerekince içimden 'önce kafamı toparlayayım' geçiyor, telefona dönüyorum, akşam kendime kızıyorum." Döngüyü neyin sürdürdüğünü de söyler: çoğu zaman o andaki küçük rahatlama.

Sohbet tek küçük adımla biter, örneğin "yarın 10.00'da dosyayı açıp sadece başlığı yazmak". Seramel adımı hatırlar, istersen nazikçe hatırlatır ve bir sonraki sohbette "nasıl gitti?" diye sorar. Beklediğin ("yine yapamayacağım") ile olan ("başlayınca 40 dakika yazdım") yan yana durur. Erteleme döngüsünü en çok değiştiren şey de budur: tahmin ile gerçeğin farkını kendi gözünle görmek.