Özünü tanımaq: nədir və hər gün necə başlamaq olar

Özünü tanımaq nədir?

Özünü tanımaq nə hiss etdiyini, niyə belə hiss etdiyini və müəyyən vəziyyətlərdə özünü necə apardığını görə bilməkdir. Bu, “mən introvertəm” və ya “mən emosional adamam” kimi ümumi etiketlər deyil. Daha konkret bir şeydir: hansı vəziyyət səni sakitləşdirir, hansı söz səni bir anda əsəbiləşdirir, kimin yanında olduğun kimi qalırsan.

Bunu görmək üçün üç şeyə baxmaq kifayətdir:

• Tətikləyən an. Nə baş verdi? Kim nə dedi, harada idin?
• Beynindən keçən cümlə. O an içində səslənən söz: “Yenə məni saymırlar”, “Yox desəm, inciyəcəklər.”
• Etdiyin hərəkət. Susdun, razılaşdın, qapını çırpdın, telefonu götürüb saatlarla ekrana baxdın.

Bu üçlük müxtəlif günlərdə, müxtəlif insanlarla eyni ardıcıllıqla təkrarlananda artıq özün haqqında real bir şey bilirsən. Özünü tanımaq məhz belə kiçik müşahidələrdən yığılır.

Özünü tanımaq niyə bu qədər çətindir?

Gün içində çox şey sürətlə baş verir: səhər tıxac, işdə iclas, axşam ailə məclisi, gecə telefon. Axşam geriyə baxanda yalnız ümumi hiss qalır: “pis gün idi.” Hansı anda əhvalın dəyişdi, buna nə səbəb oldu, artıq yadında olmur.

İkinci səbəb hazır etiketlərdir. Uşaqlıqdan bizə deyilir: “sən həmişə tərs idin”, “bu uşaq utancaqdır”, “sən bacarmazsan”. Bir müddət sonra bu sözləri özümüz haqqında həqiqət kimi qəbul edirik və öz davranışımıza başqa gözlə baxmırıq.

Üçüncüsü, özünü tanımaq bəzən narahat edir. Görürsən ki, dostun hər dəfə gecikəndə əsəbiləşirsən, amma əslində səbəb gecikmə deyil, “mənə dəyər vermir” düşüncəsidir. Bunu görmək asan deyil, amma dəyişiklik məhz buradan başlayır.

Özünü tanımaq üçün 15 sual

Hamısına bir axşamda cavab vermə. Hər gün bir sual seç və iki-üç cümlə ilə yaz.

Bu gün haqqında

1. Bu günün hansı anı yadımda qaldı və o an harada idim?
2. O an beynimdən hansı cümlə keçdi? Mümkün qədər dəqiq yaz.
3. Sonra nə etdim və əslində nə etmək istəyirdim?
4. Günün hansı anında əhvalım dəyişdi və buna nə səbəb oldu?
5. Bu gün nə məni yordu, amma mən “problem deyil” dedim?

İnsanlar haqqında

6. Kimin yanında özümü ən rahat hiss edirəm və niyə?
7. Kimin sözü məni ən tez incidir?
8. Kimə “yox” deyə bilmirəm və bunun əvəzində nə edirəm?
9. Kimə nə deməyi aylardır təxirə salıram?
10. Mübahisədə adətən nə edirəm: susuram, səsimi qaldırıram, yoxsa otaqdan çıxıram?

Uzun müddət haqqında

11. Hansı vəziyyət həyatımda tez-tez təkrarlanır?
12. Son bir ildə nəyi etdiyim üçün özümlə fəxr edirəm?
13. Hansı qorxum çox vaxt həqiqətə çevrilmədi?
14. Başqalarının məndən gözlədiyi ilə mənim istədiyim hansı məsələdə fərqlənir?
15. Gələn ay bir şeyi kiçik ölçüdə dəyişsəm, bu nə olardı?

Ən çox iş görən suallar 2, 8 və 11-ci suallardır: onlar hisslərin təsvirindən onların arxasında təkrarlanan şeyə keçirlər.

Gündəlik tutmaq: 5 dəqiqəlik sadə qayda

Gündəlik tutmaq özünü tanımağın ən sadə yoludur, amma çox vaxt üçüncü gün yarımçıq qalır. Səbəb adətən hədəfin çox böyük olmasıdır. Bu qaydanı sına:

1. Hər gün eyni vaxtı seç. Məsələn, axşam çayından sonra və ya metroda evə qayıdanda.
2. Bütün günü yox, bir anı yaz. Tarix, yer, kim nə dedi.
3. O anın cümləsini əlavə et. “O an düşündüm ki…”
4. Nə etdiyini yaz. Bir sətir kifayətdir.
5. Əhvalını 1-dən 5-ə qədər qiymətləndir. Fikirləşmədən, ağlına gələn ilk rəqəmi yaz.

Həftədə bir dəfə, məsələn, bazar axşamı, bütün qeydləri ardıcıl oxu. Gündən-günə görünməyən təkrarlar ardıcıl oxunanda üzə çıxır. Yaxşı günləri də yaz, yoxsa yaxşı həftəni pis həftədən nəyin ayırdığını bilməyəcəksən.

Təkrarlanan dövrəni necə görmək olar?

İki-üç həftəlik qeydləri oxuyanda eyni ardıcıllığı axtar. Bir nümunə: Nərmin bazar ertəsi şöbə müdirinin əlavə tapşırığına “olar” deyir və gecə saat birə qədər işləyir. Çərşənbə günü bacısı uşaqları ona qoyub gedəndə yenə razılaşır. Cümə günü rəfiqəsinin xahişi ilə bütün axşamını onun işinə sərf edir. Üç fərqli insan, eyni dövrə: kimsə xahiş edir → “yox desəm, məndən inciyəcəklər” → razılaşır, sonra yorğunluqdan əsəbiləşir.

Dövrəni görəndə ona öz sözlərinlə ad ver: “hamını razı salmaq”, “sonradan gələn yorğunluq”. Ad nə qədər sənin dilində olsa, növbəti dəfə o anı bir o qədər tez tanıyacaqsan.

Sonra özündən soruş: bu dövrəni nə saxlayır? Çox vaxt cavab qısa rahatlıqdır: razılaşanda gərginlik dərhal keçir, yorğunluq və inciklik isə sonra gəlir. Dövrə ayrılıq və ya bitmiş münasibətlə bağlıdırsa, ayrılıqdan sonra nə etməli səhifəsinə bax. Bu dövrələr ucbatından ətrafında danışmağa adam qalmayıbsa, mənəvi dəstək haqqında yazı kömək edə bilər.

Özünü tanıyarkən edilən 4 səhv

• Hər şeyi analiz etmək. Hər hissin arxasında böyük səbəb axtarmaq yorur. Bəzən sadəcə yuxusuz idin.
• Yalnız pis günləri yazmaq. Bu, mənzərəni qaraldır. Yaxşı anlar da eyni qədər məlumat verir.
• Özünü mühakimə etmək. “Axmağam ki, yenə razılaşdım” cümləsi heç nə öyrətmir. “Yenə razılaşdım, o an nə düşünürdüm?” sualı isə öyrədir.
• Bir testin nəticəsində ilişib qalmaq. Şəxsiyyət testləri maraqlıdır, amma səni bir neçə hərflə təsvir edir. Gündəlik həyatdakı konkret anlar isə daha çox şey deyir.

Bir də unutma: dövrə tapmaq səndə nəsə xarab olduğunu göstərmir. Çox dövrə nə vaxtsa səni qoruyan ağıllı bir yol idi. Sadəcə, artıq lazım olmayanda da işləməyə davam edir.

Seramel özünü tanımağa necə kömək edir?

Seramel səninlə danışan və səni xatırlayan süni intellektdir. Boş gündəlik səhifəsinin əvəzinə sənə sual verir. Günündən bir anı danışırsan, o soruşur: harada idin, nə deyildi, o an nə düşündün, sonra nə etdin? Bir söhbət təxminən 10 dəqiqə çəkir.

Oxşar anlar toplananda Seramel dövrəni sənin öz sözlərinlə adlandırır: tətikləyən an → beynindəki cümlə → etdiyin hərəkət, və bu dövrəni nəyin saxladığını deyir. Sonra bir-iki gün ərzində sınaya biləcəyin kiçik addım təklif edir. Növbəti söhbətdə necə keçdiyini soruşur və “nə gözləyirdin” ilə “nə oldu”nu yanaşı qoyur. Özünü tanımaq çox vaxt məhz bu iki sətrin arasındakı fərqdə baş verir.

Tətbiqdə gündəlik, gündəlik əhval qeydi, dövrələrinin xəritəsi və addımın üçün yumşaq xatırlatmalar var. Seramel-in sənin haqqında xatırladığı hər şey “Sənin haqqında xatırladıqlarım” səhifəsində sətirbəsətir görünür və istədiyin sətri silə bilərsən. İlk 8 söhbət pulsuzdur, kart və əsl ad lazım deyil.